OVER DE CACAOFABRIEK
DE NEDERLANDSCHE CACAOFABRIEK, INDUSTRIEEL ERFGOED IN HELMOND
De nederlandsche CACAOFABRIEK is gehuisvest in een historisch bedrijfsgebouw met hele mooie ruimtes, een van de laatste industriële erfgoederen van Helmond. In 1993 is een gedeelte van het gebouw door kunstenaars in gebruik genomen als ateliers en expositieruimte. Het mag hier wel eens duidelijk gezegd zijn dat het zeker aan deze kunstenaars te danken is dat het gebouw er nog steeds staat en in de (nabije) toekomst als cultureel centrum een tweede leven krijgt.
Zoals de naam al doet vermoeden, was in het gebouw vroeger inderdaad een cacaofabriek gevestigd.
De N.V. Nederlandsche Cacaofabriek werd in 1894 opgericht. Aan de Kanaaldijk Zuid-Oost verrees een fabriekspand waarin de productie in 1895 begon met vijftien werknemers (negen mannen en zes vrouwen, de cacao-industrie is altijd een bedrijfstak geweest waarin veel vrouwen werkten). De architect is J. W. van der Putten, die in Helmond onder meer het oude VVV-gebouw op de hoek van de Markt en de Watermolenwal ontwierp. Al snel nam de vraag naar Helmcacao (zoals het product heette) toe en werd het gebouw te klein. Dus volgde er bijna constant uitbreidingen. Tussen 1895 en 1907 werd de fabrieksoppervlakte maar liefst zes keer zo groot! Het aantal personeelsleden hield hiermee gelijke tred, want in 1905 was dat aantal opgelopen tot 100. De Helmcacao was wereldberoemd. Het resulteerde in de toekenning van het predicaat "Koninklijk".
In 1908 ging het bedrijf echter failliet en werd het overgenomen door de firma Turner. Maar de productie ging op de oude succesvolle voet door. Sinds 1922 voerde de firma een nieuwe naam. Naar de merknaam “Helmcacao” ging het hele bedrijf zich “N.V. Helm Cacao- en Chocoladefabrieken” noemen.
In 1929 was het aantal personeelsleden gestegen tot 289. De wereldwijde crisis vanaf 1929 trof als een van de eerste een luxe product als chocolade. In april 1932 werd het faillissement uitgesproken. De productie kon op basis van de aanwezige voorraden nog gerekt worden tot november, maar toen was het definitief afgelopen met de fabriek. De fabriek stond, met alle machines er in drie-en-een-half jaar leeg. Op 2 april 1936 werden de gebouwen en machines in zaal Geenen aan de Steenweg verkocht.
Het gebouw kende vervolgens een bewogen geschiedenis. Al snel werd het een bedrijfsverzamelgebouw, wat het tot voor kort nog is geweest. Verder heeft onder andere de Vlisco er zijn stalenmagazijn, bedrijfsschool en personeelswinkel gehad en was het in de jaren zeventig een pension voor gastarbeiders. Tegenwoordig hebben diverse kunstenaars er hun atelier en is er een expositieruimte. Ook waren er recent nog allerlei bedrijven gevestigd.
Op 5 januari 2008 is een groot gedeelte van het gebouw (met o.a. ateliers van kunstenaars) getroffen door een grote brand, waarbij zowel een flink stuk van het gebouw als ook veel kunstwerken verloren zijn gegaan. Eind 2010 is begonnen met de sloop van dit gedeelte.
Er zijn vergevorderde plannen om het hele gebouw te renoveren (en gedeeltelijk nieuw te bouwen) en om te vormen tot een culturele hotspot.
Als cultureel erfgoed is het een bijzonder gebouw. Op de eerste plaats zijn er niet veel fabrieken uit die tijd bewaard gebleven. Verder is de gietijzeren constructie, vervaardigd door het Helmondse bedrijf Begemann op zich al bijzonder (op diverse pilaren is het logo van Begemann nog goed zichtbaar). Bouwtechnisch is het pand bijzonder omdat de architect nadrukkelijk rekening heeft gehouden met het productieproces. De cacaobonen werden per schip over het kanaal aangevoerd en opgeslagen onder de kap. Het gebouw had namelijk vroeger een puntdak. Een verdieping lager werden de bonen geroosterd, gemalen en geperst en daaronder werd er chocola of cacao van gemaakt.
(tekst gedeeltelijk ontleend aan een artikel van drs. Lia van Zalinge-Spooren van de Gemeentelijke Archiefdienst Helmond)
